Zabytkowe organy w Konkatedrze

W roku 2017 w diecezjalnym dwutygodniku OPIEKUN ukazały się dwa artykuły ks. Jacka Paczkowskiego na temat zabytkowych organów konkatedralnych. 

OPIEKUN 24(511)2017
Pierwszy kościół wybudowano w Ostrowie jako filialny parafii Wysocka Wielkiego w 1404 roku. Był to kościół drewniany. Parafia powstała w 1434 roku. Po rozebraniu starego kościoła w 1781 roku wybudowano drugi, drewniany, który stał do 1906 roku. Wiemy, że w pierwszym i drugim kościele w Ostrowie były organy. W latach 1904-1907 wybudowano świątynię murowaną. W momencie konsekracji świątyni nie było w niej organów. Dokumentacja dotycząca nowych organów jest bardzo uboga. Praktycznie nie istnieją konkretne dane dotyczące samej budowy i czasu powstania instrumentu. W archiwum parafialnym znajdują się jedynie trzy oferty różnych firm dotyczące budowy organów w nowym kościele ostrowskim. Pierwsza oferta i kosztorys pochodzi od śląskiej firmy Orgelbau-Anstalt Albert Spiegel zu Reichthal in Schlesien, datowana została 23 października 1907 roku. Druga z bydgoskiej firmy P.B. Vöelkner w piśmie z 13 stycznia 1909 roku, w którym nawiązuje do nadesłanego kosztorysu i dopytuje się, czy Rada parafialna jest zadowolona we wszystkich punktach z kosztorysu. Wśród dokumentów dotyczących organów jest odręczna kopia pisma ks. proboszcza Henryka Zborowskiego z 22 marca 1909 roku, zaadresowana do Józefa Stanisławskiego z Poznania, który zajmował się budową organów. Ks. Zborowski informuje: „Dozór Kościelny postanowił po wskazówkach ks. Surzyńskiego całą budowę organów oddać Szanownemu Panu na następujących warunkach, że materiał gotowy wedle dołączonej dyspozycji dostarczy firma Laukhuff z Weikenheimu, że Szanowny Pan i firma Laukhuff dadzą odpowiednie gwarancje, że budowa opierzenia organ oddana p. Skowrońskiemu z Jutrosina”. Tymczasem Józef Stanisławski, organomistrz z Poznania przygotował kosztorys dotyczący nowych organów w kościele parafialnym w Ostrowie, datowany 14 kwietnia 1909 roku. Kosztorys spisany jest na dziewięciu stronach i zawiera szereg fachowych, szczegółowych poprawek. Na str. 9 jest adnotacja: „Vidi. Kościan 14 kwietnia 1909 X. Surzyński”. W archiwum parafialnym i w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu nie ma żadnej dokumentacji, która by potwierdziła, że Stanisławski organy w kościele ostrowskim zbudował, nie ma też informacji o nadzorze ks. dr. Józefa Surzyńskiego. Fakt ten potwierdzał jedynie artykuł w „Przewodniku katolickim”, w którym Wiktor K. pisze: „Gdy święcono nowe organy kościoła w 1907 roku (dzisiaj wiemy, że data jest błędna) podczas nabożeństwa grał na nich prof. Mieczysław Surzyński, organista katedry św. Jana w Warszawie i profesor Konserwatorium Warszawskiego, kazanie zaś okolicznościowe głosił brat jego, ks. prałat prof. Józef Surzyński z Poznania”.
Dopiero w 2004 roku dzięki odkryciom dokonanym przy kapitalnym remoncie organów w kanceli wiatrownicy, na wewnętrznej stronie deseczki znaleziono zapis: „Budował J. Stanisławski te organy roku 1909”. W otwartym kanale wiatrownicy znaleziono wklejony autentyczny dokument firmy organmistrzowskiej zawierający logo i adres firmy, datę i oryginalny podpis budowniczego. W tym dokumencie zaznaczono, że organy zostały zbudowane za czasów ks. proboszcza Zborowskiego, kosztowały w całości 14.827 Marek. Dokument został wystawiony 1 listopada 1909 roku.
W ciągu prawie stu lat od momentu powstania instrumentu dokonywano jedynie nielicznych remontów i to często z niewłaściwym skutkiem. Instrument ten doznał poważnych zniszczeń traktury, wiatrownic, piszczałek, systemu dostarczania powietrza, zaś kontuar pneumatyczny precyzyjnie nie rozdzielał odpowiedniej ilości powietrza z powodu wymiany autentycznych aparatów kontuaru, na zastępcze, doraźnie montowane.
Organy od wielu wieków były jedynym instrumentem godnym liturgii. Począwszy od papieża Witaliana (657-672), który zezwolił na wprowadzenie organów do kościołów, zyskiwały one coraz większy szacunek i miejsce w liturgii. Sobór Watykański II nawiązując do tradycji Kościoła potwierdził ich wyjątkowe znaczenie: „W kościele łacińskim należy mieć w wielkim poszanowaniu organy piszczałkowe, jako tradycyjny instrument muzyczny, którego brzmienie ceremoniom kościelnym dodaje majestatu, a umysły wiernych podnosi do Boga i spraw niebiańskich”. Świątynie posiadające ten tradycyjny instrument są zatem w szczególny sposób wyróżnione pod względem poprawności oprawy muzycznej liturgii. Wypełniając i szanując zalecenie soboru, należy podjąć wszelkie starania, aby w przypadku niesprawnego instrumentu, przywrócić jego dawny blask. Szczególnie kiedy instrument posiada wielką wartość muzyczną i związany jest z wielkimi autorytetami w dziedzinie muzyki jak ks. prof. Józef Surzyński, który objął nadzór przy budowie opisywanych organów.
Odnowienie tego instrumentu było bardzo ważne dla ratowania dziedzictwa kulturowego Polski, w tym diecezji kaliskiej. Właściwie przeprowadzona renowacja organów konkatedralnych, przywróciła pełną sprawność liturgiczną instrumentu i pozwoliła koncertowo wykorzystać walory pięknego, romantycznego brzmienia. Opis instrumentu przedstawiony zostanie w części drugiej artykułu.

 

 

 

 


 

OPIEKUN 26(513)2017
Opis Instrumentu

Szafa organowa stanowi obudowę organów. Widoczna z zewnątrz część szafy wraz z umieszczonymi w niej ozdobami i piszczałkami nazywana jest prospektem organów. Spełnia ona w instrumencie podwójną rolę: jest ozdobną częścią instrumentu, jak również zabezpiecza wnętrze organów i wpływa korzystnie na wypromieniowanie dźwięku. W omawianych organach szafa nie stanowi całości z wnętrzem. Została wybudowana osobno przez najprawdopodobniej, podanego w piśmie ks. Zborowskiego, pana Skowrońskiego z Jutrosina. Prospekt organowy jest bezstylowy, z tendencjami nawiązującymi do baroku (bogata ornamentyka snycerska z motywami fauny i flory). W centralnie położonym trójkącie wieńczącym prospekt, od wewnętrznej strony, znajduje się wpis: „Malarz kościelno – dekoracyjny Franciszek Biedała, Poznań 28 VIII 1930 rok, F. Krysiak – malarz Ostrów 5. 9. 1930”. Mogą to być współtwórcy bogatych motywów prospektu.
Piszczałki prospektowe po remoncie zostały naprawione i odnowione przez tzw. brązowanie. Szafa organowa i inne elementy konstrukcyjne po oczyszczeniu  zakonserwowano. Wypolerowano również piszczałki frontowe (wykonane z wysokiej próby cyny).
Pierwotny stół gry ustawiony został w odległości 0,5 metra od prospektu w centralnym jego miejscu. Grający na organach zwrócony był twarzą do ołtarza. Obecny, ustawiony pod kątem z lewej strony instrumentu w odległości ok. 1,5 metra od prospektu, pozwala grającemu widzieć zarówno ołtarz główny, jak i chór muzyczny. Kontuar posiada dwie klawiatury manuałowe (manuał I główny) i klawiaturę nożną. Klawiatury manuałowe, będące systemem dźwigni jednoramiennych, posiadają skalę od C – g3 (po 56 klawiszy) w układzie chromatycznym. Klawisze białe – diatoniczne i klawisze czarne – chromatyczne pokryte są tworzywem. Klawiatura nożna łukowa (wykonana z drewna dębowego), obejmuje dwie oktawy i kwartę czystą (C – f1) w układzie chromatycznym, stanowi też system dźwigni jednoramiennych. Stół gry wyposażono w wałek crescendo z wyłącznikiem, tremolo i w wyłącznik głosów językowych – to nowość w stosunku do starego kontuaru. Szczególnie wyłącznik głosów językowych jest praktyczny przy ich rozstrajaniu się w czasie zmian temperatur w kościele.

Pierwotna traktura instrumentu była pneumatyczna. Ten rodzaj traktury wprowadzono do budownictwa organowego w połowie XIX wieku. Szybki rozwój systemu pneumatycznego nastąpił w drugiej połowie XIX wieku i trwał do początków XX wieku. W organach budowanych w 1909 roku zastosowanie tego systemu było jak najbardziej uzasadnione i typowe. Główną wadą pneumatyki rurkowej są występujące opóźnienia, stąd przy remoncie instrumentu podjęto decyzje o zmianie traktury. Poważne zniszczenia traktury instrumentu wymagały ponadto weryfikacji całej koncepcji jej funkcjonowania. Wydaje się być zasadnym zmiana traktury na tzw. elektropneumatyczną. W tym celu zamontowano nowy elektryczny kontuar wraz z elektromagnesami, nowymi aparatami relais. Tak zmieniona traktura w żadnym stopniu nie wpływa na klimat i styl instrumentu, ponieważ od tzw. relais pod wiatrownicą, system pozostaje niezmieniony.
W instrumencie wykorzystano typowe dla systemu pneumatycznego wiatrownice stożkowe. Każdy manuał i pedał posiada oddzielną wiatrownicę. Piszczałki na wiatrownicach mają układ chromatyczny. Każdy głos ustawiono na oddzielnym klocu. Piszczałki w prospekcie otrzymują powietrze ze swojego kloca poprzez kondukty.
Piszczałki organowe dzielą się na dwa podstawowe typy – wargowe, zwane labialnymi i językowe. W omawianym instrumencie występują oba typy piszczałek.
Podczas prac zamontowano nową  turbinę powietrzną  firmy Laukhuff, w nawiązaniu do pozostałych oryginalnych podzespołów z tej firmy.
Dotychczasowe miechy organowe były w złym stanie, dlatego zamontowano nowe cztery miechy organowe, pozbawione tzw. czerpaków (zbędne w przypadku traktury elektrycznej a istniejące przy oryginalnych miechach). Zabieg ten w istotny sposób podniósł sprawność rekonstruowanych miechów i przyczynił się do powiększenia miejsca pod organami, potrzebnego do obsługi spodu wiatrownic. Pozwoliło to również na swobodny i stabilny rozdział powietrza między sekcjami. Stwierdzono także poważne zniszczenia kanałów powietrznych, które wymieniono na nowe wraz z systemem przepustnic i mieszków wyrównawczych.
Dyspozycja instrumentu – I manuał: Bordun 16’, Prinzipal 8’, Hochflöte 8’, Salicional 8’,  Fugara 8’, Gedackt 8’, Quinte 5 2/3’, Gemshorn 4’, Oktave 4’, Kornett  5 fach, Rauschquinte  2 fach, Mixtura 2-4 fach, Trompete 8’, Super I, Koppel II-I,  Super II-I; II manuał: Liblich Gedackt 16’, Geigenprinzipal 8’, Gamba 8’, Portunal 8’,  Aeoline 8’,  Vox caelestis 8’,  Prastant 4, Trawersflöte 4’, Spitzflöte 4, Harmonica 3 fach, Clarinette 8’, Super II-II; pedał: Prinzipal bass 16’, Violon 16’, Subbass 16’, Quintbass 10 2/3’,  Oktavbass 8’, Cello 8’, Gedackt 8’, Pozaune 16’, Koppel I-Ped, Koppel II-Ped.

 

 

 

 

Oprac. ks. Jacek Paczkowski
Źródło: Dwutygodnik OPIEKUN 24(511)2017 oraz 26(513)2017

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. więcej informacji

Aby zapewnić Tobie najwyższy poziom realizacji usługi musisz zaakceptować naszą politykę prywatności. Opcje ciasteczek na tej stronie są ustawione na "zezwalaj na pliki cookies". Kontynuując przeglądanie strony bez zmiany ustawień lub klikając przycisk "Akceptuję" zgadzasz się na ich wykorzystanie. Więcej na temat ciasteczek (cookies) przeczytasz tutaj oraz w naszej polityce prywatności tutaj.

Zamknij